İş fırsatları - CrawlJobs
İş arama

Birinden referans olmasını nasıl istersiniz, gerçekten işe yarayan yöntem

Birinden referans olmasını nasıl istersiniz, gerçekten işe yarayan yöntem
Simon Bodych

yazan Simon Bodych

Güncellendi 22 Eki 2026

14 dk. okuma

İş arayanların büyük kısmı CV’sine saatler harcıyor, mülakat provası yapıyor, LinkedIn profilini parlatıyor, sonra referans işini son dakikaya bırakıyor. Bu, sandığınızdan daha pahalıya patlayabilir. Çünkü referans kontrolü çoğu zaman formalite değildir. İşverenin aklındaki soru basittir: “Bu kişi anlattığı kadar iyi mi, ekibe uyum sağlar mı, işe alınca pişman olur muyuz?”

Özellikle yönetici pozisyonlarında, müşteriyle yüz yüze çalışılan rollerde, finans, eğitim, sağlık ve insan kaynakları gibi güven unsurunun yüksek olduğu alanlarda referans kontrolü hâlâ ciddi ağırlık taşır. Bazı şirketler bunu sürecin sonunda yapar, bazıları tekliften hemen önce ister. İyi hazırlanmış bir referans, sizin yerinize konuşan güçlü bir kanıt gibidir. Kötü seçilmiş ya da hazırlıksız bir referans ise sessizce puan kaybettirir.

Asıl mesele “referans vermem gerekir mi” değil. Kimi seçeceksiniz, ne zaman isteyeceksiniz, nasıl hazırlayacaksınız, buna bakmak gerekir. Bu yazıda tam olarak bunu ele alacağım. Kimden referans istenir, kaç kişi gerekir, mevcut yöneticinizi neden her zaman listeye koymamalısınız, biri son anda vazgeçerse ne yaparsınız, e-posta ve mesaj örnekleri nasıl olmalı, hepsi var.

Referans neden hâlâ önemli?

Artık pek çok şirket vaka çalışması yaptırıyor, yetkinlik bazlı mülakat kullanıyor, teknik test uyguluyor. Buna rağmen referans kontrolü ortadan kalkmış değil. Hatta bazı roller için son eleme aşamasında belirleyici olabiliyor. Özellikle şu alanlarda etkisi daha yüksek olur:

  • ekip yönetimi içeren pozisyonlar
  • müşteri ilişkileri, satış ve iş geliştirme rolleri
  • finans, muhasebe, uyum ve denetim işleri
  • sağlık ve eğitim gibi yüksek sorumluluk isteyen alanlar
  • gizli veri, bütçe ya da kritik süreçlere erişim verilen görevler

Amerika merkezli SHRM verilerine göre profesyonel rollerde işverenlerin büyük kısmı referans kontrolü yapıyor. Bu oran birçok araştırmada yüzde 80’in üzerinde seyrediyor. SHRM bu konuda yıllardır benzer bir tablo çiziyor. Türkiye’de her şirket bunu aynı ciddiyetle yürütmese de, kurumsal yapılarda ve uluslararası firmalarda referans kontrolü oldukça yaygın. Özellikle son iki aday arasında kalındığında referans görüşmesi dengeyi bozabilir.

İyi bir referans üç şey yapar:

  • deneyiminizin gerçek olduğunu doğrular
  • sizinle çalışmanın nasıl bir şey olduğunu anlatır
  • övgü yerine somut örnek verir

“Çok çalışkandır” gibi yuvarlak bir cümle kimseyi etkilemez. “İki ay geciken ERP geçişini devraldı, operasyon ve finans ekiplerini ortak planda buluşturdu, canlıya geçişi revize tarihten sadece 10 gün sapmayla tamamladı” gibi bir örnek ise akılda kalır. İnsan kaynakları tarafında yıllardır gördüğüm şey şu: detay, unvandan daha değerlidir.

Kaç referans gerekir?

Çoğu işveren 2 ya da 3 referans ister. Yeni mezunsanız 2 kişi genellikle yeterlidir. Orta seviye uzman rollerde 2 ila 3 isim normaldir. Müdür, direktör ve üstü pozisyonlarda ise 3 ila 5 kişiye kadar talep gelebilir. Bunun nedeni yalnızca kıdem değildir. Bütçe yönetimi, ekip liderliği, müşteri etkisi ve itibar riski arttıkça şirketler daha fazla doğrulama ister.

Pratik bir çerçeve şöyle olabilir:

  • yeni mezun ve giriş seviyesi için 2 referans
  • uzman ve orta seviye roller için 2 veya 3 referans
  • yönetici ve üst düzey roller için 3 ila 5 referans

Burada yapılan klasik hata şu: sayı arttıkça güçlü görüneceğini sanmak. Oysa 6 tane zayıf isim yerine 3 tane sağlam referans çok daha etkilidir. Sizi gerçekten tanımayan, sadece kartvizitinde havalı unvan taşıyan biri işe yaramaz. Hatta ters tepebilir. Karşı taraf bunu hemen hisseder.

En mantıklısı, elinizde küçük ama güvenilir bir havuz bulundurmak. İki güçlü referans, bir yedek isim çoğu aday için yeterli olur. Biri yıllık izindedir, biri telefonu açmaz, biri o rol için uygun değildir, böyle durumlarda panik yaşamazsınız.

Referans olarak kimi seçmelisiniz?

En iyi referans, işinizi yakından görmüş ve bunu net bir dille anlatabilen kişidir. Cümle bu kadar basit. Ama uygulamada adaylar sık sık yanlış seçim yapıyor. Genel müdür yardımcısını yazıyorlar, adam adayın adını zor hatırlıyor. Ya da çok sevdikleri bir ekip arkadaşını seçiyorlar, kişi olumlu ama yüzeysel konuşuyor. İkisi de beklenen katkıyı sağlamaz.

Güçlü referans adayları genellikle şunlardır:

  • eski yöneticiniz veya takım lideriniz
  • sizinle yakın çalışmış kıdemli bir ekip arkadaşı
  • birlikte proje yürüttüğünüz proje yöneticisi
  • iç müşteri, dış müşteri ya da iş ortağı konumundaki biri
  • staj yaptıysanız staj süpervizörünüz
  • kariyerin başındaysanız tez danışmanınız veya bölüm hocanız

Zayıf seçenekler ise çoğunlukla şunlardır:

  • aile üyeleri veya yakın arkadaşlar
  • sizi neredeyse hiç gözlemlememiş üst düzey yöneticiler
  • sizi sevse de yaptığınız işi ayrıntılı anlatamayan iş arkadaşları
  • iş aradığınızı bilmeyen mevcut yöneticiniz, eğer bu bilgi risk yaratacaksa

İki kişi arasında kararsız kalırsanız şu soruyu sorun: “Kim benim iş yapış biçimimle ilgili daha somut hikâye anlatabilir?” Çoğu durumda cevap, daha yüksek unvanlı kişi değildir. Sizinle omuz omuza çalışmış proje lideridir.

Gerçekten işe yarayan referansın özellikleri

Birinin referans olmayı kabul etmesi yetmez. Faydalı referans dört özelliğe sahip olmalı: istekli olmalı, güven vermeli, hızlı dönmeli, neyi vurgulayacağını bilmeli. Başka bir deyişle, sadece “evet” demesi değil, iyi temsil etmesi gerekir.

İsim belirlemeden önce kendinize şu soruları sorun:

  • bu kişi benim işimi doğrudan gözlemledi mi?
  • yakın geçmişten örnek verebilir mi?
  • sonuçları ve etkimi rakamlarla anlatabilir mi?
  • beni gönülden destekler mi, yoksa sadece nezaketen mi kabul eder?
  • aranırsa makul sürede geri döner mi?
  • profesyonel ve anlaşılır konuşur mu?

Soğuk, tereddütlü ya da mecburen verilmiş bir referans ciddi zarar verir. Bazı adaylar bunu fark etmiyor. Karşı taraf açıkça kötü konuşmasa bile duraksama, belirsizlik, yuvarlak ifade kullanımı zaten mesajı verir. “Fena değildi” tonundaki bir referans, bazen doğrudan olumsuz yorumdan bile daha sarsıcıdır.

Referans ne zaman istenmeli?

Zamanlama kritik. Çok erken isterseniz insanları gereksiz yere meşgul edersiniz. Çok geç kalırsanız da hazırlıksız yakalarsınız. İkisi de iyi sonuç vermez. En doğru zaman, sürecin ciddileştiği andır. Genelde şu aşamalardan biri olur:

  • ilk veya ikinci mülakattan sonra finalist olduğunuzun sinyali verildiğinde
  • işe alım uzmanı referans kontrolünden söz ettiğinde
  • teklif öncesi adımlar paylaşılırken referans istendiğinde

Aynı anda birçok ilana başvuruyorsanız herkese her başvuruda haber vermeyin. Bu, referanslar için yorucu bir şeydir. Bunun yerine özel bir kısa liste oluşturun. Gerçekten ilerleyen süreçlerde o kişilerle iletişime geçin. Özellikle aktif iş arama dönemlerinde bu disiplin çok fark yaratır.

Kabaca bir zamanlama kılavuzu:

  • ara sıra başvuruyorsanız, son aşamaya yaklaşınca sorun
  • yoğun biçimde iş arıyorsanız, olası isimleri baştan belirleyin ama yalnızca ciddi fırsatlarda bilgilendirin
  • gizli yürüyen ya da üst düzey aramalarda, kimin ne zaman aranacağını özellikle kontrol edin

Birinden referans olmasını istemenin doğru yolu, adım adım

Bu işte dramatik cümlelere gerek yok. Net, saygılı ve kolay yanıtlanabilir bir mesaj yeterli. Fakat birkaç küçük ayrıntı sonucu ciddi biçimde etkiler.

1. Önce gerçekten sizi destekleyecek kişiyi seçin

Referans listesi dostluk listesi değildir. Burada önemli olan ilişki sıcaklığı değil, profesyonel güvenilirliktir. Sizi seven ama işinizi anlatamayan kişi yerine, daha resmi biri olup performansınızı iyi bilen kişiyi seçmek çoğu zaman daha akıllıcadır.

İşin püf noktalarından biri şu cümledir: “Benim için güçlü bir referans olmaktan rahat hisseder misiniz?” “Güçlü” kelimesi önemlidir. Karşı tarafa nazik bir çıkış yolu bırakır. İçinden emin değilse, size mecburen evet demek zorunda kalmaz. Bu sizi korur.

2. İzin almadan kimsenin adını yazmayın

Bu kadar basit. Önceden sormadan referans listesine isim eklemek profesyonel görünmez. Bir işe alım uzmanı aniden aradığında karşı taraf hazırlıksız yakalanırsa, en iyi ihtimalle yüzeysel konuşur. Daha kötüsü, sizi plansız biri gibi gösterir.

Kısa ve etkili bir istek mesajı şöyle olabilir:

Merhaba Ayşe Hanım, şu anda X şirketinde Kıdemli Satın Alma Uzmanı rolü için görüşüyorum. Y tedarikçi dönüşüm projesinde birlikte yakın çalıştığımız için size sormak istedim. Uygun görürseniz benim için profesyonel referans olur musunuz? İsterseniz ilanı, güncel özgeçmişimi ve rolün odaklandığı başlıkları da paylaşabilirim.

Bu mesaj neden işe yarar? Çünkü bağlam verir, neden o kişiyi seçtiğinizi açıklar ve bir sonraki adımı kolaylaştırır.

3. Referansı mutlaka bilgilendirin

Adayların en sık yaptığı hata burada. Kişiden onay alıyorlar, sonra sessizliğe gömülüyorlar. Bir hafta sonra şirket arıyor, referans hâlâ hangi role başvurduğunuzu, neyi öne çıkarması gerektiğini bilmiyor. Bu durumda alınacak geri bildirim de dağınık olur.

Göndermeniz gereken kısa bilgi notunda şunlar yer almalı:

  • şirket adı ve pozisyon unvanı
  • ilan linki ya da kısa görev özeti
  • güncel CV’niz
  • özellikle vurgulanmasını istediğiniz 2 veya 3 başarı örneği
  • işverenin önem verdiği yetkinlikler
  • referans kontrolünün muhtemel zamanı

Bu notu bir sayfayı geçirmeyin. Kimsenin 6 ekli e-postayı didik didik inceleyecek zamanı yok. Öz ve kullanışlı bilgi daha değerlidir.

4. Arama öncesi haber verin

Şirket “şimdi referanslarınıza geçiyoruz” dediyse, siz de aynı gün referanslarınıza haber verin. Arayacak kişinin adı, şirketi ve yaklaşık zamanını paylaşın. Hazırlıklı bir referans daha sakin konuşur, daha net örnek verir, daha güvenilir duyulur.

5. Sonrasında mutlaka teşekkür edin

Bu, basit ama çok fark yaratan bir nezaket adımıdır. Sonuç olumlu da olsa olumsuz da olsa teşekkür mesajı gönderin. Mümkünse sürecin sonucunu da paylaşın. İnsanlar katkılarının neye yaradığını bilmek ister. Ayrıca aynı kişilerden ileride yeniden destek istemeniz gerekebilir.

İşveren referans kontrolünde neler sorar?

Referans görüşmeleri genelde 10 ila 20 dakika sürer. Kimi zaman insan kaynakları arar, kimi zaman işe alım uzmanı, bazen de doğrudan ilgili yönetici. Bazı büyük şirketler üçüncü taraf doğrulama firmaları kullanır ve daha standart sorular sorar.

En sık gelen sorular şunlardır:

  • adayı nereden tanıyorsunuz, hangi rolde birlikte çalıştınız?
  • birlikte hangi tarihler arasında çalıştınız?
  • adayın temel sorumlulukları nelerdi?
  • performansını nasıl değerlendirirsiniz?
  • en güçlü yönleri nelerdi?
  • geliştirmesi gereken alanlar nelerdi?
  • baskı altında nasıl çalışır?
  • ekip içi iletişimi nasıldı?
  • tekrar fırsat olsa bu kişiyle yeniden çalışmak ister misiniz?
  • yöneticiyse, ekip yönetimi ve karar kalitesi nasıldı?

Bazı şirketler doğrudan “Bu adayı işe alır mıydınız?” diye de sorar. Bu soru kritik bir filtredir. Güçlü referanslar burada net ve ikna edici konuşur. Zayıf referanslar ise “rolüne bağlı”, “genel olarak evet” gibi kaygan ifadeler kullanır. İşveren de bunu not eder.

Referansınıza ne söylemesini istemelisiniz?

Burada ince bir çizgi var. Referansınıza metin ezberletmeye çalışmayın. Bu yapay durur. Ama hangi başlıkların önemli olduğunu paylaşmanız gayet normaldir. Hatta profesyonel olan budur. İyi bir yönlendirme, dürüst ama odaklı bilgi vermelerini sağlar.

Örneğin bir ürün yöneticisi rolüne başvuruyorsanız, referansınızın özellikle şunlara değinebilmesi faydalı olur:

  • ürün önceliklendirme beceriniz
  • teknik ekip ve iş birimleri arasında köprü kurmanız
  • veriyle karar alma alışkanlığınız
  • zaman baskısı altında net kalabilmeniz
  • somut çıktı, büyüme ya da verimlilik etkisi

Bir satış rolünde ise farklı başlıklar öne çıkar: hedef tutturma, ilişki yönetimi, itiraz karşılama, tahsilat disiplini, ekip çalışması, müşteri güveni. Kısacası referansın içeriği role göre değişir. Her pozisyon için aynı kişileri otomatik kullanmak bu yüzden mantıklı değildir.

Mevcut yöneticinizi referans göstermeli misiniz?

Çoğu adayın kafasını karıştıran nokta burası. Kısa cevap şu: hayır, mecbur değilsiniz. Eğer mevcut yöneticiniz iş aradığınızı bilmiyorsa ve bu bilgi pozisyonunuzu riske atacaksa, onu baştan listeye eklemeyin. Bu oldukça normal bir durumdur. Kurumsal şirketlerde işe alım ekipleri bunu anlar.

Böyle bir durumda ne yapabilirsiniz?

  • önce eski yöneticilerinizi kullanın
  • mevcut işyerinizden güvenli bir çapraz fonksiyon paydaşı seçin
  • mevcut yöneticinizin ancak teklif aşamasında aranabileceğini belirtin
  • bu tercihin nedenini kısa ve profesyonel biçimde açıklayın

Örnek açıklama: “Mevcut yöneticim henüz iş arayışımı bilmiyor. Sürecin gizliliği benim için önemli. Eski yöneticilerimi ve birlikte yakın çalıştığım iş ortaklarını memnuniyetle paylaşabilirim. Gerekirse teklif aşamasında mevcut yöneticimle ilgili seçeneği ayrıca değerlendirebiliriz.”

Bu yaklaşım gayet olgun görünür. Gizliliği korurken çözüm de sunmuş olursunuz.

Deneyiminiz azsa ya da yeni mezunsanız ne yapmalısınız?

Yeni mezunlarda referans konusu biraz farklı işler. Tam zamanlı yöneticiniz olmayabilir. Bu normal. O durumda profesyonel olarak sizi değerlendirebilecek kişiler seçilir. Mesela:

  • staj danışmanı veya takım lideri
  • bitirme projesi danışmanı
  • araştırma görevlisi ya da laboratuvar sorumlusu
  • kulüp, gönüllülük ya da yarı zamanlı işte sizi yöneten kişi

Burada önemli olan kişinin sizin sorumluluk alma biçiminizi, disiplininizi, iletişiminizi ve öğrenme hızınızı anlatabilmesidir. “Öğrencimdi” demesi yetmez. “Teslim tarihlerini hiç kaçırmadı, sunumlarda ekip adına sözü aldı, veri analizini beklenenden hızlı tamamladı” gibi gözleme dayalı yorumlar gerekir.

Referansınız olumsuz konuşabilir diye endişe ediyorsanız

Bazen adaylar içten içe şüphe duyar ama yine de bir ismi listeye ekler. Bu riske gerek yok. Emin değilseniz test edin. Kişiye doğrudan ama nazik şekilde sorun: “Benim için güçlü bir referans olabileceğinizi düşünüyor musunuz?” Eğer cevap kaçamaksa, alternatif bulun.

Şu işaretler alarm verir:

  • yanıtın çok gecikmesi
  • isteksiz, kısa ve soğuk cevaplar
  • “tabii, ama ne diyeceğimi çok hatırlamıyorum” gibi cümleler
  • yalnızca nezaketen kabul etmiş hissi vermesi

Böyle bir durumda ısrar etmeyin. Referans, formalite değil. Yarım destek çoğu zaman hiç destekten kötüdür.

Biri son anda vazgeçerse ne yaparsınız?

Olur. İnsanlar izne çıkar, telefon değiştirir, şirket politikası nedeniyle konuşmak istemez, yoğunluktan dönemeyebilir. Bu yüzden yedek isim bulundurmak şarttır. Son dakika paniğini önlemek için en baştan bir alternatif listeniz olsun.

Acil durumda şu sırayı izleyin:

  • hemen yedek referansınıza ulaşın
  • işe alım tarafına kısa ve dürüst bir güncelleme yapın
  • mümkünse aynı gün güncel listeyi gönderin
  • yeni referansa hızlı ama net bir özet paylaşın

Bunu büyütmeye gerek yok. “Paylaştığım referanslardan biri bu hafta erişilebilir değil. Yerine benimle X projesinde yakın çalışan Y kişisini ekliyorum” demeniz yeterlidir. Profesyonel, temiz, çözüm odaklı.

Referans istemek için hazır mesaj örnekleri

Aşağıdaki örnekleri olduğu gibi kullanabilirsiniz. Ama mutlaka kendi durumunuza göre kişiselleştirin. Yapıştır-gönder tonundaki mesajlar hemen belli olur.

E-posta örneği

Merhaba Mehmet Bey,

Umarım iyisinizdir. Şu anda ABC Teknoloji’de Operasyon Müdürü rolü için görüşme sürecindeyim. Lojistik dönüşüm projesinde yaklaşık 8 ay birlikte çalıştığımız için size sormak istedim. Uygun görürseniz benim için güçlü bir profesyonel referans olur musunuz?

İsterseniz ilan detayını, güncel CV’mi ve özellikle odaklandıkları başlıkları sizinle paylaşabilirim. Referans kontrolünün önümüzdeki hafta içinde yapılması bekleniyor. Uygun değilseniz hiç sorun değil, rahatlıkla söyleyebilirsiniz.

Şimdiden teşekkür ederim.

LinkedIn mesajı örneği

Merhaba Elif Hanım, nasılsınız? Bir konuda desteğinizi rica edecektim. Şu anda bir İnsan Kaynakları İş Ortağı rolü için son aşamalardayım. Geçmişte performans sistemi revizyonunda birlikte yakın çalıştığımız için size ulaşmak istedim. Sizin için de uygunsa beni profesyonel referans olarak destekleyip destekleyemeyeceğinizi sormak isterim. Uygun olursanız kısa bir özet paylaşabilirim.

Kısa mesaj örneği

Merhaba Zeynep Hanım, rahatsız etmiyorum umarım. X şirketindeki Finans Uzmanı rolü için son aşamadayım. Uygunsanız bir konuda desteğinizi rica edeceğim. Benim için profesyonel referans olmanız mümkün mü? İsterseniz detayları e-postayla hemen paylaşabilirim.

Telefon konuşması için kısa taslak

Merhaba, vaktiniz varsa kısa bir şey danışmak istiyorum. Şu anda ciddi ilerleyen bir işe alım sürecindeyim. Sizinle özellikle X projesinde yakın çalıştığımız için aklıma ilk siz geldiniz. Benim için güçlü bir referans olmaktan rahat hisseder misiniz? Uygun olursanız rolün detaylarını ve öne çıkan noktaları ayrıca paylaşayım.

Referanslara gönderebileceğiniz kısa brifing örneği

Referansınız kabul ettikten sonra aşağıdaki formatta kısa bir not gönderebilirsiniz:

  • şirket: ABC Lojistik
  • rol: Bölge Operasyon Müdürü
  • odak başlıkları: ekip yönetimi, süreç iyileştirme, maliyet azaltma, saha koordinasyonu
  • öne çıkarılabilecek örnekler: depoda hata oranını 6 ayda yüzde 18 düşürmem, vardiya planlamasını yeniden kurmam, 22 kişilik ekibi yönetmem
  • zamanlama: referans aramasının salı ile perşembe arasında yapılması bekleniyor
  • arayabilecek kişi: işe alım uzmanı veya operasyon direktörü

Bu kadar. Kısa, net, kullanışlı. Referansınızın işini kolaylaştırırsınız.

Teşekkür mesajı nasıl olmalı?

Kısa ama içten olsun. Yapay övgüye gerek yok. Örnek:

Merhaba, bugün zaman ayırıp benim için referans olduğunuz için çok teşekkür ederim. Desteğiniz benim için gerçekten değerli. Süreç sonuçlandığında size mutlaka haber vereceğim.

Teklif aldıysanız bunu da paylaşın:

Güzel haberi paylaşmak istedim, teklifi aldım ve kabul ettim. Bu süreçte desteğinizin katkısı büyüktü. Tekrar çok teşekkür ederim.

Sık yapılan hatalar

Referans sürecinde adayların tekrar tekrar düştüğü birkaç hata var. Açık söyleyeyim, bunların çoğu önlenebilir.

  • izin almadan isim paylaşmak
  • yalnızca unvana bakarak referans seçmek
  • referansa rol hakkında bilgi vermemek
  • herkesi her başvuru için önceden alarma geçirmek
  • mevcut yöneticiyi gereksiz risk alarak listeye eklemek
  • tek bir referansa bel bağlamak
  • süreç bitince teşekkür etmeyi unutmak

Basit görünüyor ama sonuçları büyük. Özellikle ikinci ve üçüncü hata, en sık teklif kaybettiren sorunlar arasındadır. Çünkü işveren referansın tonundan çok şey anlar.

Son söz

Referans istemek mahcup olunacak bir şey değil. Doğru kişiden, doğru zamanda, doğru çerçeveyle istendiğinde bu süreç sizin adınıza çalışan güçlü bir destek mekanizmasına dönüşür. Hedefiniz sadece “birilerinin adını vermek” olmamalı. İşinizi gerçekten görmüş, sizi güvenle anlatabilecek, gerektiğinde somut örnek sunabilecek insanları seçmelisiniz.

Kısa bir özet yapayım. Referans seçerken unvana değil yakın gözleme bakın. Sayıyı abartmayın. İzin almadan isim yazmayın. Rolü anlatın, kısa bir brifing verin, arama öncesi haber edin, sonra teşekkür edin. Bunları yaptığınızda referans kontrolü korkulacak bir aşama olmaktan çıkar, teklif alma ihtimalinizi güçlendiren son adımlardan biri hâline gelir.

Paylaş:

Yorum Yap

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Zorunlu alanlar işaretlenmiştir *

Yorumlar

No comments yet. Be the first to share your thoughts!